Kimya Tesisleri İçin ATEX Uyumlu Radyal Fan

Kimya tesisleri için ATEX uyumlu radyal fan seçimine, motor modelinden önce üç bilgi ile başlayın: fanın kurulacağı alanın sınıflandırması, fanın içinden geçecek gazın özellikleri ve prosesin debi-basınç çalışma noktası. Kurulum alanındaki patlayıcı atmosfer ile fanın taşıdığı gaz aynı değerlendirme değildir; her ikisinin de bulunup bulunmadığı ve ürünün kullanım kapsamı teknik olarak incelenmelidir.

Türkiye’de tehlikeli alan sınıflandırması işyeri risk değerlendirmesinin parçasıdır; ürün uygunluğu ise fanın kullanım amacı ve işaretleme kapsamıyla kontrol edilir ([Türkiye Ürün Kuralları](https://urunkurallari.ticaret.gov.tr/tr/sektorel-rehber/patlayici-maddeler), [1999/92/EC](https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/1999/92/oj/eng)). Debi ve toplam basınç, gazın sıcaklığı/yoğunluğu ve kanal, filtre kayıplarıyla birlikte belirtilmelidir. Kimyasal bileşim, yoğuşma ihtimali ve tasarım sıcaklığı da gövde, çark ve sızdırmazlık seçimini etkiler. EN 14986:2024, patlayıcı atmosferlerde çalışan fanların bütün ünite olarak tasarım, imalat, test ve işaretlemesini kapsar; taşıma ortamı fanın içinde, dışında veya her iki tarafta bulunabilir ([NEN](https://www.nen.nl/en/nen-en-14986-2024-en-323624), [BSI](https://landingpage.bsigroup.com/LandingPage/Undated?UPI=000000000030115505)).

Zone bilgisi ve ürün uygunluğu nasıl ayrılır?

Kimya tesisindeki tehlikeli alan sınıflandırması, işyeri risk değerlendirmesi ve patlayıcı ortamın oluşma sıklığı/süresiyle belirlenir. Bu sınıflandırma ekipman seçiminin başlangıç girdisidir; fan üreticisinin belirli bir ürün için verdiği kullanım kapsamı ise ayrıca kontrol edilmelidir. İşyeri sınıflandırmasıyla ürün uygunluğu aynı belge veya aynı sorumluluk değildir. 1999/92/EC Direktifi, patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin işveren tarafından zone’lara ayrılmasını düzenler. Türkiye’de ürün tarafındaki ilgili yönetmelik Ticaret Bakanlığı Ürün Kuralları Veri Tabanı’nda 2014/34/AB düzenlemesiyle ilişkilendirilmiştir.

Teknik talepte yalnızca “Zone 1” veya “Zone 2” yazmak yeterli değildir. Gaz/buhar mı, toz mu söz konusu olduğu; ilgili ürünün hangi kullanım amacı ve işaretleme kapsamına sahip olduğu; beklenen çalışma koşullarının üretici talimatları içinde kalıp kalmadığı kontrol edilmelidir. Son zone sınıflandırmasını fan tedarikçisi değil, tesisin sorumlu iş güvenliği ve proses ekipleri belirlemelidir.

Bu yazı ilginizi çekebilir. ATEX Plastik Fan ve Ex-proof Plastik Fan Üreticisi

Fanın kurulduğu ortam ile taşınan proses gazı neden ayrı değerlendirilir?

Fan dışarıdaki ortamdan farklı bir gazı taşıyor olabilir. Bu nedenle kurulum alanı ve fanın içinden geçen akışkan için iki ayrı soru sorulmalıdır: Fan çevresinde patlayıcı atmosfer oluşabilir mi? Taşınan proses gazı fan içinde patlayıcı atmosfer oluşturabilir mi? Her iki yanıt da teknik dosyada yer almalıdır.

EN 14986:2024 kapsam açıklaması, patlayıcı atmosferin fanın içinde, dışında ya da her iki tarafta bulunabileceğini; standardın fan ünitesinin tasarım, imalat, test ve işaretlemesine ilişkin olduğunu belirtir (NEN-EN 14986:2024). Dolayısıyla yalnızca motorun bulunduğu alanı veya yalnızca proses gazını değerlendirmek eksik kalabilir. Fan konumu, kanal güzergâhı, emiş ve basma tarafındaki proses koşulları birlikte ele alınmalıdır.

Yanlış bilinen: Fanın dışarıdaki alanı sınıflandırılmışsa, fanın taşıdığı gazı ayrıca incelemeye gerek yoktur.
Düzeltme: Taşınan gaz ile kurulum alanı ayrı değişkenlerdir. Her iki koşulun ürünün kullanım kapsamına uyduğu doğrulanmalıdır.

Debi ve basınç radyal fan çalışma noktasını nasıl belirler?

Radyal fan seçimi, yalnızca hedef debiyi yazıp katalogdan model seçmek değildir. Fan, bağlı olduğu kanal ve proses bileşenlerinin toplam direncinde istenen çalışma noktasını sağlamalıdır. Filtre,  damper, kanal uzunluğu ve dirsekler toplam basınç gereksinimine katkıda bulunur. Bu değerler değişirse çalışma noktası da değişebilir.

Kimya proseslerinde debi ve basınç değerlerinin hangi koşulda verildiği açık yazılmalıdır: gaz sıcaklığı, yoğunluğu, basınç durumu ve normal işletme dışındaki tasarım durumları. Fan performans eğrisinde teklif edilen nokta, sistemin beklenen çalışma koşuluyla karşılaştırılmalıdır. Radyal fanın uygunluğu “radyal olduğu için” değil, prosesin debi ve basınç gereksinimini karşılamasıyla belirlenir.

Mühendislik notu: Proses gazı sıcaklığı değiştiğinde yoğunluk ve dolayısıyla fanın çalışma koşulları da değişebilir. Bu nedenle teklif karşılaştırmasında yalnızca “m³/h” ve “Pa” değerlerini değil, bu değerlerin hangi gaz koşullarında tanımlandığını da eşleştirin.

Kimyasal dayanım, malzeme ve mil sızdırmazlığı nasıl seçilir?

“Kimyasala dayanıklı fan” tek başına bir malzeme şartnamesi değildir. Asit, baz, solvent veya bunların karışımları; gaz fazında, yoğuşmuş sıvıda ya da partikülle birlikte farklı etkiler oluşturabilir. Gövde ve çark malzemesi seçilirken kimyasal bileşim, konsantrasyon, sıcaklık, nem ve yoğuşma olasılığı birlikte değerlendirilmelidir. Belirli bir alaşımın veya plastik malzemenin her proses için uygun olduğu varsayılmamalıdır.

Mil sızdırmazlığı için de tek bir genel çözüm yoktur. Basınç koşulu, gazın özellikleri, sıcaklık, bakım gereksinimi ve tesisin emisyon beklentisi teknik talepte açıklanmalıdır. Sızdırmazlık ifadesi, kabul kriteri ve ürün tasarımıyla desteklenmelidir; tek başına mutlak sonuç garantisi gibi kullanılmamalıdır.

Bizce en kritik hata, malzeme seçimini yalnızca gazın ticari adına göre yapmaktır. Kimyasalın gerçek bileşimi ve yoğuşma koşulları bilinmeden verilen malzeme kararı, fan ömrü ve bakım ihtiyacı açısından yetersiz kalabilir.

ATEX uygunluğu fan ünitesi ve motor için nasıl doğrulanır?

ATEX motor kullanılması, fan ünitesinin tamamının otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez. Motor, fan çarkı, gövde, mil, yataklama, sızdırmazlık, sensörler ve bağlantı düzeni, seçilen ürün konfigürasyonu içinde değerlendirilmelidir. Ürün uygunluğunun hangi model ve kullanım koşulu için verildiği, üretici belgeleri ve işaretleme üzerinden doğrulanmalıdır.

EN 14986’nın güncel sürümü EN 14986:2024’tür; BSI güncel yayımı 3 Mayıs 2024 olarak listeliyor (BSI standard sayfası). Bu standart fan ünitesine ilişkin mekanik tasarım ve test kapsamı hakkında bilgi verir; tesisin zone sınıflandırmasının veya proses risk değerlendirmesinin yerine geçmez.

Proses verilerinizi ve fan ihtiyacınızı Efsan ekibiyle paylaşın.

Teknik teklif için hangi bilgi ve belgeler istenmeli?

Teklifleri karşılaştırmadan önce aynı veri setinin tüm tedarikçilere iletildiğinden emin olun. Eksik proses girdileri, farklı varsayımlarla hazırlanmış teklifleri teknik olarak karşılaştırmayı güçleştirir.

1. Saha koşulunu belirtin: Zone sınıflandırması, gaz/toz türü, fanın konumu ve proses hattındaki yeri.
2. Taşınan akışkanı tanımlayın: Gaz bileşimi, sıcaklık, yoğunluk, nem ve olası yoğuşma.
3. Çalışma noktasını yazın: Debi, toplam basınç ve bu değerlerin hangi işletme koşulu için istendiği.
4. Malzeme ve sızdırmazlık gereksinimini ekleyin: Kimyasal uyum, tasarım sıcaklığı, emisyon veya bakım beklentisi.
5. Teklif dosyasını doğrulayın: Ürün işaretlemesi ve kullanım talimatı, fan ve motor kapsamındaki belgeler, performans eğrisi, malzeme bilgisi ve seçilen çalışma noktasının teyidi.

Mini örnek: Reaktör çıkışından yıkayıcıya giden hat

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır: Bir reaktör çıkışındaki solvent buharı, kanal üzerinden yıkayıcıya taşınacaktır. İlk adım fan markası seçmek değil; gaz bileşimini ve sıcaklığını, gerekli debiyi, kanal-yıkayıcı basınç kayıplarını ve fanın yerleşeceği alanın sınıflandırmasını ayrı ayrı toplamaktır. Fanın bulunduğu alan sınıflandırılmış olsa da, fanın içinden geçen gaz ayrıca incelenir. Ardından malzeme ve sızdırmazlık gereksinimi belirlenir; teklif edilen fan eğrisinde istenen çalışma noktası kontrol edilir. Ürün belgelerinin de tam olarak teklif edilen fan konfigürasyonuna ait olduğu teyit edilir.

Bu örnek bir ürün veya model önerisi değildir. Gaz bileşimi, işletme koşulu ve saha sınıflandırması olmadan model veya ATEX işaretlemesi önermek doğru olmaz.

Kimya prosesinizin debi, basınç ve gaz verilerini teknik ekiple değerlendirmek için Efsan ile iletişime geçin.

Sık sorulan sorular

Kimya tesisinde fan seçimi için zone bilgisini kim belirler?

Zone sınıflandırması tesisin işyeri risk değerlendirmesi kapsamında, ilgili sorumlu ekiplerce belirlenir. Fan tedarikçisi bu girdiyi ürünün kullanım kapsamıyla eşleştirir; tesis sınıflandırmasının yerine geçmez. 1999/92/EC

ATEX motor takılmış standart fan ATEX uygun sayılır mı?

Yalnızca motorun işaretlemesine bakmak yeterli değildir. Teklif edilen fan konfigürasyonunun ve kullanım koşullarının ürün belgeleriyle eşleşmesi gerekir.

Fan debisi ve basıncı nasıl belirtilmeli?

Debi ve toplam basınç, gazın sıcaklık/yoğunluk koşulları ve bağlı ekipmanların basınç kayıplarıyla birlikte verilmelidir. Performans eğrisindeki çalışma noktası bu koşullarla karşılaştırılmalıdır.

Kimyasal gaz için fan malzemesi nasıl seçilir?

Gazın bileşimi, konsantrasyonu, sıcaklığı, nemi ve yoğuşma ihtimali dikkate alınmalıdır. “Kimyasal dayanımlı” gibi genel bir tanım yerine, proses verisi üzerinden malzeme uyumu teyit edilmelidir.

Teklif isterken hangi belgeleri talep etmeliyim?

Ürün işaretlemesi ve kullanım talimatı, ilgili uygunluk belgeleri, motor dokümanları, fan performans eğrisi, malzeme bilgisi ve teklif edilen konfigürasyonun çalışma koşullarına uygunluk teyidi istenmelidir.